ข้อเสนอเชิงนโยบาย: การคุ้มครองความเป็นมารดาของแรงงานนอกระบบ

จัดทำโดย: บุญสม  น้ำสมบูรณ์, Ph.D

มูลนิธิเพื่อการพัฒนาแรงงานและอาชีพ (Homenet-Thailand)

มีนาคม-พฤศจิกายน 2568

ข้อเสนอเชิงนโยบาย "การคุ้มครองความเป็นมารดาของแรงงานนอกระบบ"

ภายใต้โครงการ

เร่งรัดสวัสดิการและการคุ้มครองทางสังคมสำหรับมารดาและผู้ปกครองที่ทำงาน

Accelerating the Social Welfare, Security, and Protection for Working Mothers/Parents

บทสรุปสำหรับผู้บริหาร

แรงงานนอกระบบถูกกำหนดว่าเป็นผู้ที่มีงานทำแต่ไม่ได้รับการคุ้มครองหรือมีสวัสดิการทางสังคม รายงานสถิติแรงงานนอกระบบปี 2023 เผยให้เห็นว่า ในจำนวนผู้ที่มีงานทำ 40.1 ล้านคน มี 21.0 ล้านคน (52.3%) เป็นแรงงานนอกระบบ   แรงงานนอกระบบเหล่านี้ ประกอบด้วย ลูกจ้างทำงานบ้าน ผู้ทำงานบ้าน (ผู้รับงานมาทำที่บ้าน และผู้ผลิตเพื่อขาย) หาบเร่แผงลอย/ผู้ค้า ผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์รับจ้าง และไรเดอร์ เป็นต้น

แรงงานนอกระบบกำลังเผชิญกับปัญหาสำคัญหลายประการ เช่น ขาดการคุ้มครองทางสังคม ค่าแรงต่ำ การเข้าถึงการฝึกอบรมและการศึกษาอย่างจำกัด ชั่วโมงทำงานและวันหยุดพักผ่อนไม่แน่นอน  นอกจากนี้แรงงานนอกระบบมักประสบปัญหาในการทำงาน  แต่แทบจะไม่มีในรายงานต่าง ๆ  นอกจากนี้ ผู้หญิงมักจะอยู่ในงานนอกระบบที่ไม่ได้รับค่าจ้าง ซึ่งทำให้ยากที่จะรับรู้ถึงการมีส่วนร่วมของพวกเธอและเสนอการคุ้มครองทางสังคมและสวัสดิการให้กับพวกเธอได้  ผู้หญิงจำนวนมากในประเทศไทยมีหน้าที่ดูแลเด็กหรือสมาชิกผู้สูงอายุในครอบครัว ซึ่งอาจทำให้พวกเธอมีชั่วโมงการทำงานที่ยาวนาน   หรือมีปัญหาเรื่องการเดินทางไปทำงาน ผู้หญิงยังต้องเผชิญกับความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัยต่าง ๆ   ในภูมิภาคนี้  โดยรวมแล้ว ผู้หญิงต้องการมีการคุ้มครองความเป็นมารดา อันประกอบด้วย การลาคลอด; สิทธิประโยชน์ด้านเงินสดและการแพทย์; การคุ้มครองสุขภาพ; การคุ้มครองการจ้างงาน; การให้นมลูกและการดูแลเด็ก

จากการวิจัย พบว่าแรงงานนอกระบบสามารถเข้าถึงสิทธิประโยชน์บางอย่างของการคุ้มครองความเป็นมารดาภายใต้โครงการประกันสังคมมาตรา 39 และมาตรา 40 บางรายอาจเข้าถึงประกันสังคม มาตรา 33 โดยใช้สิทธิของคู่สมรสที่ถูกต้องตามกฎหมาย  ดังนั้นจึงมีการเสนอว่า โครงการคุ้มครองทางสังคมทั้งหมดควรเป็น “การคุ้มครองทางสังคมแบบถ้วนหน้า” เงินช่วยเหลือสำหรับการสนับสนุนเด็กตั้งแต่เกิดถึงหกปี ควรเป็นสิทธิของเด็กทุกคนที่เกิดในประเทศไทยและเป็นมีสิทธิที่มาพร้อมกับการเกิด ต้องมีการพัฒนาคุณภาพการให้บริการด้านการดูแลสุขภาพของโรงพยาบาลรัฐบาล โดยเฉพาะในด้านการคุ้มครองความเป็นมารดา ควรได้รับการพัฒนาเพื่อปรับปรุงในเรื่องการให้บริการที่เป็นมิตร ไม่เลือกปฏิบัติ ยาต้องมีคุณภาพ และโดยเฉพาะการบริหารจัดการเวลา ฯลฯ สิทธิพื้นฐานสำหรับเด็ก สิทธิเกี่ยวกับอนามัยการเจริญพันธุ์สําหรับทั้งผู้หญิงและผู้ชายต้องได้รับการคุ้มครองโดยการให้บริการด้านการเจริญพันธุ์และการดูแลสุขภาพที่เหมาะสม โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่เกี่ยวข้องกับการตั้งครรภ์ การคุมกำเนิดและทางเลือกในการวางแผนครอบครัวในช่วงหลังคลอด

รวมทั้งการเข้าถึงข้อมูลที่เกี่ยวข้อง  นอกจากนี้ ควรมีศูนย์ดูแลเด็กที่มีคุณภาพสูงในชุมชนและในสถานที่ใกล้เคียงที่ทำงานของมารดา อนึ่งศูนย์ฯ นี้ควรเป็นสถานที่ให้การสนับสนุนอย่างเป็นมิตรแก่มารดาที่จะให้นมบุตร มีที่เก็บน้ำนมแม่ เรื่องอายุเด็กในศูนย์ฯ และชั่วโมงให้บริการต้องสอดคล้องกับชีวิตประจําวันของแรงงานนอกระบบ (เสนอให้ศูนย์รับเลี้ยงเด็กรับเด็กอายุ 2-5 ปีและให้บริการระหว่างเวลา 8.00 น. – 17.30 น.) สุดท้ายควรจัดให้มีการฝึกอบรมเรื่องบทบาทหญิงชาย  ในขณะเดียวกัน “แม่เลี้ยงเดี่ยว”  และ “แม่พิการ” ต้องได้รับการพิจารณาว่าเป็นกลุ่มที่ต้องได้รับการคุ้มครองทางสังคมเป็นพิเศษ  นอกจากนี้ เพื่อเป็นการสนับสนุน “นโยบายการเพิ่มประชากร”  ควรมีการให้บริการ การฝากไข่หรือการแช่แข็งไข่ (Egg freezing or Oocyte Cryopreservation) ฟรี

อ่านฉบับเต็มได้ที่นี่

https://drive.google.com/file/d/1pamewGwCZogfG0ZHG0_l-Lp3-Rz6gyiT/view?usp=drive_link